15 jan 2012

Gouden zondagen - over Geluk (5)

Niki
Gouden zondagen - over Geluk (5)

In deel vijf van de reeks Gouden Zondagen - Geluk wil Daniel Gould het vandaag hebben over de veelbesproken film Citizen Kane van Orson Welles. De film bevat een boodschap over gelukkig zijn die je ontgaat als je niet goed oplet. Dat is het met geluk: "Het is zo vluchtig dat we niet weten wanneer we het hebben."

Een paar jaar geleden sprak ik met een student van de filmacademie. Ze vroeg me: "Wat vind je de mooiste film?" Ik hoefde er zelfs niet over na te denken: "Citizen Kane." Ze keek me teleurgesteld aan en zei: "Iedereen noemt dat de beste film."

De eerste keer dat ik Citizen Kane zag, herinner ik me nog goed. Ik was ongeveer 25 jaar oud en ik zag hem 's avonds laat op de tv. Toen de film ten einde was, dacht ik: wow. Ik vroeg me ook af waarom ik hem niet eerder had gezien.

Mijn filmopvoeding begon al vroeg, toen ik ongeveer drie was. Ik ging met mijn vader mee naar de bioscoop, omdat hij niet graag alleen ging en omdat mijn moeder niet van Westerns en gangsterfilms hield.

In de lange hete zomerdagen in Detroit was het in het begin van de middag te heet om buiten te spelen. Dus ging ik naar: 'Bill Kennedy Show Time.' Mijn vader was een enthousiast filmkenner en koos altijd klassieke films. Ik kreeg een uitstekende filmopvoeding.

Maar hoe kwam het dat ik Citizen Kane gemist had? Die stond toch in de top tien van iedereen. Het heeft met de geschiedenis van deze film.

Orson Welles was een onstuimige jongeman, 26 jaar oud, toen hij de film produceerde, het scenario ervan schreef én de hoofdrol speelde. Het was een nauwelijks verhulde biografie van de Amerikaan William Randolph Hearst, een krantenmagnaat die op gegeven moment over 28 kranten beschikte: van kust tot kust.

Het duurde niet lang voordat uitlekte dat de film gemaakt werd en tegen de tijd dat de première eraan zat te komen ondernam Hearst actie. Al zijn kranten weigerden om de film te recenseren of er advertenties voor te plaatsen. De film stierf een stille dood, nog voordat hij geboren werd. Het was ook een verlies voor RKO, de filmmaatschappij, want niemand kreeg de film te zien.

Pas jaren later zou de film opduiken. Eerst op de nachttelevisie en vervolgens op filmfestivals en retrospectieven. Op gegeven moment ging de film een nieuw, eigen leven leiden en op dit moment wordt Citizen Kane alom bewonderd en bestudeerd.

Waarom is het zo'n bijzondere prestatie van Orson Welles? Op de eerste plaats: het verhaal. Tel daarbij het uitzonderlijke acteerwerk van Orson Welles en Joseph Cotton, die destijds allemaal in de twintig waren, en dan natuurlijk de verfilming zelf én het scenario.

Vooral het begin maakt de film zo boeiend. Het begint als een soort mysterie. We bevinden ons in een donkere en sombere nacht en zien een soort kasteel in de achtergrond. In de volgende scène zien we een man bewegingsloos liggen met in zijn hand een glazen sneeuwbol. Op gegeven moment zegt hij "Rosebud" en sterft.

De volgende scène speelt zich af in een privé filmzaal van een filmtijdschrift. De hoofdredacteur spreekt zijn verslaggevers toe en zegt dat dit een belangrijk verhaal is, omdat Kane een groot man was.

Rijk, succesvol in zijn carrière en een man met politieke ambities die streeft naar het veroveren van het Witte Huis. 'Maar wie was hij echt?'

Rosebud was het woord dat hij bij zijn sterven uitbracht ... dat is de sleutel. Als jullie uitvinden wie of wat Rosebud was, weten we ook wie de man is.

We zien vervolgens een van de verslaggevers mensen interviewen die op zeker moment een rol in zijn leven speelden. De verslaggever interviewt de man die Kane bewaakte toen hij ongeveer tien was.

Er is een opmerkelijke scène van de eerste ontmoeting van Kane en de bewaker. Het huis ziet eruit als een soort kajuit. De jonge Kane heeft sleetje gereden in de sneeuw en wordt naar binnen geroepen door zijn vader die duidelijk ook een soort kameraad is. Zijn strenge, maar liefhebbende moeder staat naast haar man en legt de jongen uit dat de bewaker hem mee zal nemen naar de grote stad voor onderwijs in de beste scholen. Zijn ouders hebben een goudmijn geërfd en hij zal ooit heel rijk worden. Hij moet leren om met zo'n soort leven om te gaan.

Vervolgens zien we Kane opgroeien en langzaam veranderen in een business tycoon. We worden geïntroduceerd bij de mooie vrouw die zijn echtgenote zal worden en die zijn kinderen zal opvoeden; we zien hem bij zijn vriendinnen - aan iedere arm eentje - en ten slotte bij zijn maîtresse, de liefde van zijn leven.

Aan al deze mensen wordt gevraagd: "Betekent het woord Rosebud iets voor u?" Niemand heeft een antwoord. Er wordt een filmsamenvatting gemaakt voor de bioscopen in het land, maar ook daarin komt Kane's laatste woord niet voor.

In de slotscène zien we een kelder met een grote vuurhaard. Een man gooit er allerlei afval in dat hij heeft verzameld op het terrein van het enorme huis. Hij pakt een sleetje en gooit het in de vuurmassa. De camera volgt. Het sleetje begint al vlam te vatten en dan zien we het op de zijkant van de slee staan: "Rosebud."

Kane's laatste gedachte, voordat hij stierf, was het moment dat hij het bescheiden onderkomen van zijn ouders verliet om een nieuw en opwindend leven te leiden. Alles wat hij kreeg: de rijkdom, de glamour en zijn macht, bracht hem niet het geluk dat hij had gevoeld in zijn nederige omgeving bij zijn liefhebbende ouders.

De les is dat geluk zo vluchtig is dat we niet weten wanneer we het hebben.

Daniel R. Gould

De Amerikaan Daniel Gould groeide op in Chicago en studeerde politieke wetenschappen, geografie en communicatie aan de Saint Louis universiteit. Inmiddels woont hij al 33 jaar in Amsterdam, waar hij werkt als uitgever en redacteur bij uitgeverij TODAY en als freelance journalist kunst en architectuur.

Vertaling: Walter van Teeffelen.

Foto: YouTube, still uit  Citizen Kane.

Tags: columns, geluk
 

Reageren

  • HTML niet toegestaan. URL's worden automatisch clickable.
    * E-mail adres wordt niet getoond